rozwiązanie prawne
Zasady udzielania zamówień publicznych są określone przede wszystkim w ustawie PZP z 2019 r. Warto pamiętać, że mają one – podobnie jak np. zasady postępowania administracyjnego czy podatkowego – charakter wiążący dla podmiotów stosujących lub wykonujących przepisy prawa. Tym samym interesujące nas zasady są czymś o wiele więcej niż jedynie dobrymi radami dla prowadzących przetargi.
Podstawowe zasady udzielania zamówień publicznych de lege lata
Podstawowe zasady udzielania zamówień publicznych znajdziemy na samym początku PZP z 2019 r. (art. 16 i n.). Przepisy te zostały „wyjęte przed nawias”, co wskazuje, że mają zastosowanie do każdego przetargu, konkursu bądź negocjacji, których dotyczy Prawo zamówień publicznych. Co ciekawe, podobne rozwiązanie redakcyjne zastosowano np. w k.p.c. (zob. np. wysławiający zasadę prawdy materialnej art. 3 lub dotyczący jawności postępowania art. 9). Dzięki temu nie ma wątpliwości, czy dana zasada ma zastosowanie do każdego trybu postępowania.
Jak prawidłowo przeprowadzić procedurę?
Zgodnie z art. 16 pkt 1 p.z.p., każdy zamawiający ma obowiązek przygotowania i przeprowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego tak, by zagwarantowane było zachowanie uczciwej konkurencji, a wraz z tym równe traktowanie przedstawiających swe oferty wykonawców. Dodajmy, że udzielenie zamówienia to tyle, co zawarcie umowy (np. sprzedaży czy o roboty budowlane) w sprawie zamówienia publicznego (art. 7 pkt 25 p.z.p.).
Art. 16 ust. 1 p.z.p. wymaga również, by procedura prowadząca do udzielenia zamówienia była zorganizowana i przeprowadzona w sposób przejrzysty (innymi słowy: transparentny), a przy tym proporcjonalny (art. 16 pkt 2 i 3). Transparentność sprawia, że można sprawdzić, czy postępowanie odpowiada prawu. Proporcjonalność oznacza, że decyzje i wymogi stawiane wykonawcom przez podmiot, który ma udzielić zamówienia, powinny być adekwatne do zakresu i rodzaju zamówienia (środki powinny odpowiadać celom, służyć ich realizacji).
W perspektywie zasad wyliczonych w art. 16 oceniać trzeba wszystkie działania zamawiającego, o ile wchodzą w zakres przygotowania bądź przeprowadzenia procedury przetargowej. Konieczne może okazać się wykluczenie jednego z wykonawców ze względu na zawarcie przezeń z innym oferentem porozumienia, którego celem jest zakłócenie uczciwej konkurencji (zob. art. 108 ust. 1 pkt 5 p.z.p.). Równe traktowanie to natomiast nie tylko brak uprzywilejowania, lecz także brak dyskryminacji któregoś z wykonawców ubiegających się o zamówienie. Można powiedzieć, że przestrzeganie zasady równości polega na stosowaniu takiej samej miary wobec oferentów, którzy znajdują się w podobnej sytuacji.
Działania zgodne z prawem
Art. 17 ust. 1 pkt 1 p.z.p. nakłada na każdego zamawiającego obowiązek udzielenia zamówienia w taki sposób, by zapewniona była jak najlepsza jakość usług, dostaw bądź robót budowlanych. Ustawodawca podchodzi do sprawy realistycznie, wskazując w tym samym przepisie, że chodzi nie o jakość in abstracto, lecz jakość uzasadnioną charakterem zamówienia. Zaznacza także, że jakość powinna być adekwatna do środków, które podmiot prowadzący przetarg jest w stanie przeznaczyć na zrealizowanie zamówienia.
Oprócz tego, zamówienia należy udzielić tak, by uzyskać jak najlepsze (optymalne w konkretnej sytuacji) efekty. Chodzi tu np. o efekty gospodarcze, społeczne i środowiskowe (o ile w danym zamówieniu da się uzyskać któreś z nich, art. 17 ust. 1 pkt 2 p.z.p.). Można zatem mówić o zasadzie efektywności nie tylko w zakresie stricte ekonomicznym. Jej realizacji sprzyjać ma np. analiza potrzeb i wymagań, o której mowa w art. 83 p.z.p., oraz raport z realizacji zamówienia (zob. art. 446 p.z.p.).
Zamówienie powinno być udzielone temu oferentowi, którego wyłoniono w procedurze przeprowadzonej zgodnie z ustawą (art. 17 ust. 2 p.z.p.). Wykluczona jest zatem np. cesja uzyskanego zamówienia publicznego na rzecz osoby trzeciej (zob. aktualne w swej istocie wyrok SN z 13 stycznia 2004 r., V CK 97/03 oraz z 27 czerwca 2003 r., IV CKN 302/2001). Odrębną sprawą jest przelew wierzytelności o zapłatę wynagrodzenia (zob. art. 509 § 1 k.c.).
Zarówno przygotowanie, jak i przeprowadzenie przetargu powinno zostać powierzone osobom, które zapewnią bezstronne i obiektywne podejście (art. 17 ust. 3 p.z.p.). Nie chodzi tu jedynie o pracowników zamawiającego, lecz także np. zleceniobiorców albo ekspertów biorących udział w pracach komisji przetargowej. Z zasadą bezstronności i obiektywizmu łączy się np. nasuwający na myśl procedury sądowe i k.p.a. obowiązek wyłączenia niektórych osób, określony w art. 56 ust. 1 p.z.p.
Co mówią art. 18 i 20 PZP na temat zasad udzielania zamówień publicznych?
Oprócz zasad opisanych wyżej, szczególne znaczenie w praktyce mają jeszcze dwie podstawowe zasady udzielania zamówień publicznych. Chodzi tu o zasadę jawności postępowania (art. 18 ust. 1 p.z.p.) oraz zasadę pisemności i prowadzenia postępowania po polsku (art. 20 ust. 1 i 2 p.z.p.).
Należy zwrócić w tym miejscu uwagę na definicję z art. 7 pkt 16 p.z.p. Zgodnie z nim pisemność to tyle, co metoda (sposób) wyrażania informacji z użyciem cyfr, wyrazów bądź innych znaków pisarskich, które mogą być odczytywane i powielane. Chodzi tu także – jak wskazano expressis verbis w definicji legalnej z art. 7 – o informacje przekazywane z wykorzystaniem środków komunikacji elektronicznej. W praktyce to właśnie one mają dziś dominującą pozycję.
Zasada pisemności dotyczy m.in. dokumentowania przebiegu postępowania, w tym protokołowania. Komunikacja ustna dopuszczalna jest w toku negocjacji albo dialogu, a także gdy chodzi o informacje nieistotne (zob. art. 61 ust. 2 p.z.p.).
Zasada pisemności nie jest jednak tym samym co forma pisemna czynności prawnej (zob. art. 78 i n. k.c.).
Dane jawne i chronione
Postępowanie prowadzące do udzielenia zamówienia jest co do zasady jawne. Zamawiający może ograniczyć dostęp do informacji mających związek z danym przetargiem, o ile zezwala mu na to ustawa (art. 18 ust. 1 i 2 u.p.z.p.). Nie mogą być ujawniane (verba legis: „nie ujawnia się”) informacje, które stanowią tajemnicę przedsiębiorstwa. Chodzi tu o tajemnicę w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Informacje otrzymają ochronę, o ile wykonawca, przekazując je, zastrzeże, że nie można ich udostępniać. Konieczne jest także wykazanie, że informacje przekazywane zamawiającemu rzeczywiście są tajemnicą przedsiębiorstwa (art. 18 ust. 3 u.p.z.p.). Nie jest możliwe zastrzeżenie, gdy chodzi o informacje, o których mówi art. 222 ust. 5 p.z.p. (informacje z otwarcia ofert, np. o zaproponowanych cenach i kosztach).
W niektórych sytuacjach poufny charakter pewnych informacji może zostać zastrzeżony przez podmiot mający udzielić zamówienia (zob. art. 18 ust. 4 i 5 p.z.p.). Wymóg poufności powinien dotyczyć wszystkich oferentów.
Na zakończenie warto dodać, że swoistą zasadę prawa zamówień publicznych stanowi uzupełniające stosowanie w procedurach przetargowych i przy zawieraniu umów z ich zwycięzcami przepisów k.c. Dzieje się tak, o ile przepisy samego PZP nie stanowią czegoś innego (art. 8 ust. 1 u.p.z.p.).
